آناتومی پستان؛ ساختار، اجزا و اهمیت بالینی

آناتومی پستان چیست؟

پستان(Breast یا Mammary Gland) یکی از ساختارهای مهم بدن انسان است که علاوه بر نقش تغذیه نوزاد، از نظر زیبایی‌شناسی، هورمونی و بالینی نیز اهمیت فراوانی دارد. آشنایی با آناتومی پستان برای دانشجویان پزشکی، پرستاری، مامایی، رادیولوژی و سایر علوم پزشکی ضروری است. همچنین شناخت دقیق ساختار پستان در تشخیص بیماری‌هایی مانند سرطان پستان نقش مهمی ایفا می‌کند.

در این مقاله به بررسی کامل آناتومی پستان، اجزای تشکیل‌دهنده، خون‌رسانی، عصب‌دهی و اهمیت بالینی آن می‌پردازیم.

محل قرارگیری پستان

پستان‌ها بر روی دیواره قدامی قفسه سینه قرار گرفته‌اند و معمولاً از دنده دوم تا ششم امتداد می‌یابند. از نظر عرضی نیز از لبه خارجی استخوان جناغ تا خط میدآگزیلاری (Midaxillary Line) گسترده می‌شوند.

بخش عمده پستان روی عضله پکتورالیس ماژور (Pectoralis Major) قرار دارد و قسمت کوچکی از آن روی عضله سراتوس قدامی (Serratus Anterior) واقع شده است.

اجزای اصلی پستان

آناتومی پستان از سه بخش اصلی تشکیل شده است:

1.بافت غده‌ای پستان  (Glandular Tissue)

بافت غده‌ای مهم‌ترین بخش عملکردی پستان است و مسئول تولید شیر می‌باشد. این بافت شامل:

لوب‌ها (Lobes)

لوبول‌ها (Lobules)

آلوئول‌ها (Alveoli)

است.

هر پستان معمولاً از 15 تا 20 لوب تشکیل شده که به‌صورت شعاعی پیرامون نوک پستان قرار گرفته‌اند.

2. مجاری شیری پستان (Lactiferous Ducts)

شیر تولیدشده در لوبول‌ها از طریق مجاری شیری به سمت نوک پستان منتقل می‌شود. هر لوب دارای یک مجرای اصلی است که در نزدیکی نوک پستان گشاد شده و سینوس شیری (Lactiferous Sinus) را تشکیل می‌دهد.

3. بافت چربی و همبند پستان

بافت چربی حجم و شکل پستان را تعیین می‌کند. میزان این بافت در افراد مختلف متفاوت است و دلیل اصلی تفاوت اندازه پستان‌ها محسوب می‌شود.

بافت همبند نیز توسط لیگامان‌های کوپر (Cooper's Ligaments) از ساختار پستان حمایت می‌کند. آسیب یا کشیده شدن این لیگامان‌ها می‌تواند موجب تغییر شکل پستان شود.

نوک پستان و هاله پستان

نوک پستان (Nipple)

نوک پستان محل خروج مجاری شیری است و معمولاً در سطح فضای بین دنده‌ای چهارم قرار دارد. این ساختار حاوی عضلات صاف فراوانی است که در پاسخ به تحریک یا سرما منقبض می‌شوند.

هاله پستان (Areola)

هاله ناحیه رنگدانه‌دار اطراف نوک پستان است که حاوی غدد سباسه تخصص‌یافته به نام غدد مونتگومری می‌باشد. ترشحات این غدد به مرطوب نگه داشتن پوست کمک می‌کنند.

دم آگزیلاری پستان

بخشی از بافت پستان به سمت زیر بغل امتداد می‌یابد که به آن دم آگزیلاری یا دم اسپنس (Tail of Spence) گفته می‌شود. این ناحیه از اهمیت بالینی بالایی برخوردار است زیرا بسیاری از ضایعات و توده‌های پستانی در این بخش مشاهده می‌شوند.

خون‌رسانی پستان

خون‌رسانی پستان از منابع متعددی تأمین می‌شود:

شریان‌ها

شاخه‌های شریان توراسیک داخلی (Internal Thoracic Artery)

شریان توراسیک خارجی (Lateral Thoracic Artery)

شاخه‌های شریان توراکوآکرومیال(Thoracoacromial Artery)

شاخه‌های بین‌دنده‌ای خلفی (Posterior Intercostal Arteries)

وریدها

وریدهای پستان عمدتاً به:

ورید آگزیلاری

ورید توراسیک داخلی

تخلیه می‌شوند.

تخلیه لنفاوی پستان

سیستم لنفاوی پستان از مهم‌ترین بخش‌های آناتومی بالینی این اندام است.

حدود 75 درصد لنف پستان به غدد لنفاوی آگزیلاری تخلیه می‌شود و مابقی به:

غدد پاراسترنال

غدد بین‌دنده‌ای

غدد سوپراکلاویکولار

وارد می‌گردد.

اهمیت این مسیرها در گسترش سرطان پستان و تعیین مرحله بیماری بسیار زیاد است.

عصب‌دهی پستان

عصب‌دهی پستان عمدتاً توسط اعصاب بین‌دنده‌ای دوم تا ششم انجام می‌شود.

شاخه‌های حسی این اعصاب مسئول انتقال حس لمس، درد و دما از پوست و نوک پستان(عصب بین دنده ای چهارم) هستند. همچنین سیستم عصبی خودمختار در کنترل عروق و عضلات صاف نوک پستان نقش دارد.

تغییرات آناتومی پستان در طول زندگی

ساختار پستان در مراحل مختلف زندگی دچار تغییر می‌شود:

دوران بلوغ

تحت تأثیر استروژن، رشد مجاری و افزایش بافت چربی رخ می‌دهد.

بارداری

تعداد لوبول‌ها و آلوئول‌ها افزایش یافته و پستان برای شیردهی آماده می‌شود.

شیردهی

فعالیت غدد شیری به حداکثر می‌رسد و تولید شیر آغاز می‌شود.

یائسگی

بافت غده‌ای کاهش یافته و جای خود را به بافت چربی و فیبروزه می‌دهد.

اهمیت بالینی آناتومی پستان

شناخت آناتومی پستان در تشخیص و درمان بسیاری از بیماری‌ها اهمیت دارد، از جمله:

سرطان پستان

ماستیت (التهاب پستان)

آبسه پستان

فیبروآدنوم

کیست‌های پستان

اختلالات مادرزادی پستان

همچنین در روش‌های تصویربرداری مانند ماموگرافی، سونوگرافی و MRI آگاهی از ساختارهای طبیعی پستان برای تفسیر صحیح تصاویر ضروری است.

جمع‌بندی

آناتومی پستان شامل مجموعه‌ای پیچیده از بافت‌های غده‌ای، چربی، همبند، عروق خونی، اعصاب و عروق لنفاوی است که در کنار یکدیگر عملکرد طبیعی این اندام را تضمین می‌کنند. شناخت دقیق ساختار پستان نه‌تنها برای دانشجویان و متخصصان علوم پزشکی اهمیت دارد، بلکه در تشخیص زودهنگام بیماری‌ها به‌ویژه سرطان پستان نیز نقش کلیدی ایفا می‌کند.

داریوش مهبودی

دانشجوی دکترای تخصصی علوم تشریح دانشگاه علوم پزشکی شیراز

آناتومی پستان، ساختار پستان، اجزای پستان، خون‌رسانی پستان، تخلیه لنفاوی پستان، نوک پستان، هاله پستان، سرطان پستان، بافت غده‌ای پستان.